Τηλεπικοινωνιακοί δορυφόροι: νέα κούρσα ΗΠΑ-Ε.Ε.-Κίνας
Οι τηλεπικοινωνίες βρίσκονται στον πυρήνα της εθνικής ασφάλειας, πιο έντονα από ό,τι άλλοτε, κυρίως λόγω της ευρύτατης χρήσης των έξυπνων κινητών τηλεφώνων, των apps και των κοινωνικών δικτύων μέσω των οποίων μπορεί πια να μοιράζεται κανείς σε πραγματικό χρόνο πληροφορίες, χάρτες, θέσεις, σχέδια, οπτικοακουστικά ντοκουμέντα κ.ά.
Κορυφαία στελέχη της διοίκησης Τραμπ «πιάστηκαν», τον περασμένο Μάρτιο, να μοιράζονται μεταξύ τους, μέσω της πλατφόρμας ανταλλαγής κρυπτογραφημένων μηνυμάτων Signal, τα σχέδια αμερικανικών επιθέσεων κατά των Χούθι στην Υεμένη, δίνοντας έτσι τροφή σε ένα σκάνδαλο το οποίο έμελλε να γίνει γνωστό ως «Signalgate». Αλλά και παλαιότερα, στις αρχές του 2024, υψηλά ιστάμενοι αξιωματικοί των γερμανικών ενόπλων δυνάμεων, μεταξύ αυτών και ο αντιπτέραρχος Ίνγκο Γκέρχαρτζ, αρχηγός της Πολεμικής Αεροπορίας, είχαν «πιαστεί» να συζητούν, κατά τη διάρκεια τηλεδιάσκεψης (μέσω WebEx), το σενάριο της αποστολής πυραύλων Taurusστην Ουκρανία.
Ο υβριδικός πόλεμος (hybrid warfare), που συζητιέται πια ολοένα εντονότερα διεθνώς, είναι κατεξοχήν επικοινωνιακός, όπως επικοινωνιακές είναι άλλωστε κατά βάση και οι κάθε λογής Ψυχολογικές Επιχειρήσεις (ΨΕΠ). Οι τηλεπικοινωνίες ορίζουν, όμως, παράλληλα πια τις εξελίξεις και σε επιχειρησιακό επίπεδο, στα ίδια τα πεδία των μαχών.
Την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, για να μπορέσουν να κατασκοπεύσουν τις θέσεις των Σοβιετικών, οι Αμερικανοί άλλοτε επιστράτευαν μυστικούς πράκτορες με κρυφές κάμερες, άλλοτε αεροσκάφη, όπως τα U-2 της Lockheed, και, αργότερα, στρατιωτικούς δορυφόρους στο πλαίσιο του προγράμματος CORONA. Πλέον, τα δεδομένα έχουν αλλάξει.
Ο Τζέφρι Λιούις, καθηγητής του αμερικανικού Πανεπιστημίου του Μίντλμπερι, υποστηρίζει πως «είδε» πρώτος την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία προτού καν εκείνη ανακοινωθεί επισήμως, μέσα από τους χάρτες με τα live traffic dataτης Google που έπαιρναν σήμα από τα κινητά τηλέφωνα των οδηγών που βρίσκονταν στον -ασυνήθιστα μποτιλιαρισμένο για την ώρα και την εποχή- δρόμο που οδηγούσε από το ρωσικό Μπέλγκοροντ στα ανατολικά ουκρανικά σύνορα τα ξημερώματα της 24ης Φεβρουαρίου του 2022. Οι στρατιώτες που πάνε στη μάχη κανονικά δεν έχουν πάνω τους τα κινητά τους τηλέφωνα, όμως οι απλοί πολίτες οδηγοί που μπορεί να κολλήσουν στην κίνηση, όταν περνούν κοντά τους στρατιωτικές πομπές, τα έχουν και η Google τα βλέπει.
Νέα μέσα «κατασκοπίας»
Απλοί πολίτες, εφοδιασμένοι με κινητά τηλέφωνα, μπορούν να «ανεβάσουν», ανά πάσα στιγμή, σε κοινή θέα στον παγκόσμιο ιστό φωτογραφίες και βίντεο από σχεδόν κάθε γωνιά της Ρωσίας, της Συρίας ή του Ιράν, ακόμη και από τα πεδία των μαχών της Γάζας ή της Ουκρανίας.
Έπειτα από κάθε μεγάλο στρατιωτικό πλήγμα στην Ουκρανία τα περασμένα χρόνια, εταιρείες, όπως η αμερικανική ιδιωτική Maxar Technologies έδιναν στη δημοσιότητα δορυφορικές φωτογραφίες από το σημείο της επίθεσης. Ειρήσθω εν παρόδω, η Maxar, η οποία είχε πρόσβαση στα δορυφορικά δεδομένα του αμερικανικού κρατικού GlobalEnhanced GEOINT Delivery system (GEGD), έχει πια σταματήσει να δημοσιεύει τέτοια ντοκουμέντα αφού, όπως λέγεται, της το απαγόρευσε η νέα διοίκηση Τραμπ. «Η εν εξελίξει σύρραξη στην Ουκρανία είναι πια ο πόλεμος των social media, αλλά και των apps […] Τα social media ήταν, βέβαια, παρόντα και στην Αραβική Άνοιξη αλλά και στον πόλεμο της Συρίας […] Ωστόσο πλέον, η ‘παρουσία’ τους αυτή είναι πολύ πιο έντονη. Όχι απλώς παρατηρητική ή καταγραφική, αλλά καθοριστική των ιδίων των -επί του πεδίου- εξελίξεων», σημειώναμε, στις αρχές του 2023, στην «Α&Δ». Ακόμη και απλοί πολίτες δύνανται πια να εμπλέκονται, πιο ενεργά, στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, στέλνοντας πληροφορίες σχετικές με τον εχθρό στις ένοπλες δυνάμεις της χώρας τους μέσω των κινητών τους τηλεφώνων. Οι ίδιες οι ένοπλες δυνάμεις, της Ουκρανίας, για παράδειγμα, σε μεγάλο βαθμό βασίζονται πια σε εμπορικά τηλεπικοινωνιακά δίκτυα για να καλύπτουν μέρος, όχι βέβαια το σύνολο, των τηλεπικοινωνιακών αναγκών τους.
Στην υπηρεσία των ενόπλων δυνάμεων
«Το διάστημα αποτελεί ένα αναδυόμενο σύνορο εθνικής ασφάλειας. Τροχιακά περιουσιακά στοιχεία, όπως οι δορυφόροι, υποστηρίζουν τις τεχνολογίες επικοινωνιών που χρησιμοποιούνται τόσο από πολίτες όσο και από τον στρατό», σημειώνουν σε ανάλυσή τους το Nextgov/FCW και το Defense One. «Εκτός από το να αποτελεί εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής, η κατοχή ενός δικτύου δορυφόρων καθίσταται ολοένα και περισσότερο αναγκαία από την σκοπιά της εθνικής ασφάλειας, ειδικά όταν οι επίγειες τηλεπικοινωνιακές υποδομές παραλύουν ή καταστρέφονται κατά τη διάρκεια ενός πολέμου», γράφει η Μαγκνταλένα Πέτροβα στο αμερικανικό CNBC. Το δίκτυο της Starlink επέτρεψε τα περασμένα χρόνια στις ένοπλες δυνάμεις της Ουκρανίας να ανταλλάσσουν κρυπτογραφημένα μηνύματα, αλλά και πληροφορίες (βίντεο, θέσεις σε χάρτες κ.ά.) με βάση τις οποίες θα εξαπολύονταν καλά στοχευμένα πλήγματα κατά ρωσικών στόχων από drones και λοιπά ουκρανικά μέσα.
Για να μπορούν να γίνουν, ωστόσο όλα αυτά, θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να υπάρχουν ένας ή πολλοί πάροχοι internet ανάλογα με την περιοχή, τηλεπικοινωνιακές υποδομές και κινητά τηλέφωνα με πρόσβαση στο διαδίκτυο. Με άλλα λόγια, θα πρέπει «να υπάρχει δίκτυο». Ποιος ή μάλλον ποιοι ελέγχουν, όμως, αυτά τα -κατά βάση εμπορικά κι όχι στρατιωτικά- δίκτυα και τις σχετικές με αυτά υποδομές;
Προ ετών, επικαλούμενη λόγους εθνικής ασφάλειας και διασφάλισης του αδιάβλητου των επικοινωνιών, η κυβέρνηση των ΗΠΑ καλούσε τις χώρες-συμμάχους να μην εμπιστευτούν σε κινεζικές εταιρείες, όπως η Huawei, την ανάπτυξη των δικών τους εθνικών ασύρματων δικτύων κινητής τηλεφωνίας 5G. Πλέον, εν έτει 2025, η νέα διοίκηση υπό τον Ντόναλντ Τραμπ καλεί εκ νέου τους συμμάχους των ΗΠΑ αυτήν τη φορά να μην συνεργαστούν με κινεζικές εταιρείες παροχής δορυφορικών υπηρεσιών ευρυζωνικής σύνδεσης στο internet.
«Κορυφαίος αξιωματούχος της κυβέρνησης Τραμπ καλεί την Ευρώπη να επιλέξει μεταξύ αμερικανικής και κινεζικής τεχνολογίας επικοινωνιών», έγραφαν οι FinancialTimes στα μέσα Απριλίου, παραθέτοντας δηλώσεις του Μπρένταν Καρ, προέδρου της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Επικοινωνιών (Federal Communications Commission-FCC) που είναι ο ρυθμιστικός φορέας των τηλεπικοινωνιών στις ΗΠΑ. «Αν η Ευρώπη έχει το δικό της δίκτυο δορυφόρων, τότε τέλεια, όσο περισσότεροι τόσο το καλύτερο. Αλλά σε γενικές γραμμές, νομίζω ότι η Ευρώπη έχει εγκλωβιστεί ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα· και ότι έχει πια έρθει η ώρα να επιλέξει», δήλωσε ο Καρ στους FT. Διόλου τυχαία, περίπου την ίδια ώρα, οι Αμερικανοί θα κατηγορούσαν μια κινεζική εταιρεία, την ChangGuang Satellite Technology Co. Ltd., ότι τροφοδοτεί τους Χούθι της Υεμένης με δορυφορικές πληροφορίες σχετικές με τις θέσεις αμερικανικών πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα. Οι πληροφορίες αυτές εκθέτουν τα αμερικανικά πλοία σε εχθρικές επιθέσεις, καθώς τα βάζουν στο στόχαστρο πυραύλων και drones. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ καλεί πλέον τις χώρες που είναι σύμμαχοι των ΗΠΑ να μην συνάπτουν δορυφορικά ντηλ με την Κίνα την οποία χαρακτηρίζουν «αναξιόπιστη».
Η εναλλακτική επιλογή που εμφανίζεται να προτείνουν οι Αμερικανοί είναι εκείνη του δορυφορικού internet που παρέχει το δίκτυο της ιδιωτικής Starlink/SpaceX του Έλον Μασκ. Ο «αστερισμός» των δορυφόρων Starlink κινείται σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη, παρέχοντας ευρυζωνικό internet «σε μέρη που δεν το φανταζόσασταν», όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά οι δημιουργοί του. Σύμφωνα με τη SpaceX, το Starlinkδιαθέτει επί του παρόντος περίπου 7.100 δορυφόρους σε χαμηλή γήινη τροχιά, μέσω των οποίων παρέχει internet σε περίπου 5 εκατομμύρια χρήστες σε περισσότερες από εκατό χώρες.
Όμως, το δίκτυο του Έλον Μασκ δεν είναι μόνο του στο διάστημα. Η κινεζική SpaceSail διαθέτει επί του παρόντος περίπου 90 δορυφόρους σε τροχιά και η γαλλοβρετανική Eutelsat OneWeb, του γαλλικού ομίλου Eutelsat, περί τους 630. Από αυτούς, οι 35 κινούνται πολύ υψηλότερα-σε γεωστατική τροχιά, ενώ η νέα διεθνής κούρσα για την κατάκτηση του διαστήματος ανεβάζει ταχύτητα.
Συνωστισμός στο διάστημα
Η SpaceX θα ήθελε να αυξήσει τους δορυφόρους της από περίπου 7.100, που είναι σήμερα, σε περισσότερους από 42.000. Οι Κινέζοι, από τη δική τους πλευρά, θα ήθελαν να έχουν 15.000 δορυφόρους σε τροχιά ως το 2030 και, μεταγενέστερα, περί τους 38.000 στο πλαίσιο τουλάχιστον τριών σχετικών προγραμμάτων (του Qianfan της SpaceSail, του Guo Wang και του Honghu-3). Παράλληλα, σε αυτήν την εν εξελίξει κούρσα, μπαίνουν και άλλοι, όπως π.χ. η Amazon του Τζεφ Μπέζος που φέρεται να θέλει να στείλει περίπου 3.000 δορυφόρους στο διάστημα στο πλαίσιο ενός προγράμματος με την ονομασία «Project Kuiper». Περιθώρια για περαιτέρω ανάπτυξη πάντως ακόμη υπάρχουν. Άλλωστε, η Ρωσία, το Αφγανιστάν, η Συρία και μεγάλα κομμάτια της Αφρικής ακόμη δεν έχουν καλυφθεί από το δίκτυο της Starlink.
Τα σχέδια της Ευρώπης
Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, οι Ευρωπαίοι δεν θα μπορούσαν -και δεν θα έπρεπε σε καμία περίπτωση- να περιοριστούν απλώς σε ρόλο πελάτη. Ειδικά σε μια περίοδο τεκτονικών αλλαγών όπως η τρέχουσα, κατά την οποία αποδεικνύεται πόσο σημαντικό είναι -γεωπολιτικά και γεωοικονομικά- να μην εξαρτάται κανείς από άλλες χώρες σε κρίσιμους τομείς όπως η ενέργειας, οι τηλεπικοινωνίες, οι αμυντικοί εξοπλισμοί και το εμπόριο.
Το παράδειγμα της Ουκρανίας, που βρέθηκε ξαφνικά ξεκρέμαστη, όταν ο πρόεδρος Τραμπ απείλησε να αποσύρει τη στήριξή του, αποτελεί πια σημείο αναφοράς. Υπενθυμίζεται δε, ότι δεν ήταν μόνον ο κ. Τραμπ που απείλησε να διακόψει την αμερικανική βοήθεια προς την Ουκρανία, αλλά και ο κ. Μασκ που απείλησε να σταματήσει την παροχή δορυφορικού internet στους Ουκρανούς μέσω του δικτύου της Starlink. «Το αμερικανικό δορυφορικό δίκτυο Starlink είναι επί του παρόντος απαραίτητο στον ουκρανικό στρατό, καθώς παρέχει συνδεσιμότητα στις ουκρανικές δυνάμεις στο έδαφος. Ωστόσο, η απρόβλεπτη φύση του ιδιοκτήτη του, του δισεκατομμυριούχου Έλον Μασκ, ανησυχεί το Κίεβο και την Ευρωπαϊκή Ένωση», σημειώνουν αναλυτές της Rasmussen Global.
Οι «27» θα έπρεπε, με άλλα λόγια, να αρχίσουν κάποια στιγμή να βασίζονται περισσότερο, εάν όχι πλήρως, στις δικές τους δυνάμεις. Το εμπορικό πλεόνασμα που καταγράφουν στις συναλλαγές τους με τις ΗΠΑ, ένα πλεόνασμα το οποίο αποτελεί κόκκινο πανί για τον κ. Τραμπ, συνοδεύεται άλλωστε κι από ένα -διόλου ευκαταφρόνητο- έλλειμμα στο μέτωπο των υπηρεσιών. Οι Ευρωπαίοι μπορεί να εξάγουν στις ΗΠΑ περισσότερα αγαθά από όσα εισάγουν από εκεί, αλλά, όταν πρόκειται για υπηρεσίες, εισάγουν πολύ περισσότερες από όσες εξάγουν, ειδικά στους κλάδους της τεχνολογίας και των δικτύων. «Οι ευρωπαϊκές εναλλακτικές μπορεί να χρειαστούν χρόνια για να φτάσουν στο επίπεδο του Starlink», σημειώνει το αμερικανικό The Verge. Είτε αυτό ισχύει, είτε όχι, το μόνο βέβαιο είναι ότι η Ευρώπη δεν έχει πια άλλα περιθώρια ολιγωρίας.
Όσο για τις «ευρωπαϊκές εναλλακτικές», εκείνες έχουν αρχίσει να ανακοινώνονται, με νέα αιχμή πια το πρότζεκτ που ακούει στο όνομα “IRIS²”. Σύμφωνα με όσα αναφέρονται στον επίσημο ιστοχώρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «το ‘IRIS²’ θα είναι ένα πολυτροχιακό σύστημα εκατοντάδων δορυφόρων, το οποίο θα παρέχει ασφαλείς κυβερνητικές επικοινωνίες, καθώς και εμπορικές ευρυζωνικές προσφορές». Θα αποτελείται από 290 δορυφόρους και ο στόχος είναι να έχει καταστεί πλήρως λειτουργικό ως το 2030. Την αποστολή της ανάπτυξης, εγκατάστασης και λειτουργίας του εν λόγω συστήματος έχει αναλάβει, επισήμως από το φθινόπωρο του 2024 και με 12ετή σύμβαση παραχώρησης, η SpaceRISE.
Πρόκειται για μια κοινοπραξία αποτελούμενη από κατά βάση τρεις ευρωπαϊκές εταιρείες δορυφορικών δικτύων -τη SES (Λουξεμβούργο), τη Eutelsat (Γαλλία) και τη Hispasat (Ισπανία)- και πολλαπλάσιους υπεργολάβους. Ενδεικτικά, αναφέρονται οι: Thales Alenia Space, OHB, Airbus Defence and Space, Telespazio, Deutsche Telekom, Orange, Hisdesat και Thales SIX. «Η δωδεκαετής σύμβαση παραχώρησης συνίσταται σε σύμπραξη δημόσιου-ιδιωτικού τομέα για την απόκτηση ενός συστήματος αποτελούμενου από περισσότερους από 290 δορυφόρους σε διάφορες τροχιές και το σχετικό επίγειο τμήμα για την παροχή κυβερνητικών υπηρεσιών έως το 2030, επιτρέποντας παράλληλα εμπορικές υπηρεσίες», σημειώνει η Κομισιόν. Παράλληλα, επίσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εξετάζονται πια και άλλα σενάρια. Ένα από αυτά θέλει τις εταιρείες Airbus, Leonardo και Thales Alenia Space να ενώνουν τις δυνάμεις τους, συγκροτώντας έναν πόλο ανταγωνιστικό προς τον «αστερισμό» δορυφόρων της Starlinkτου Έλον Μασκ. Βέβαια, για να προχωρήσουν όλα αυτά τα σχέδια, θα χρειαστεί παράλληλα και πολιτική βούληση. Υπενθυμίζεται ότι ο Μασκ φέρεται να διατηρεί πολύ καλές σχέσεις με την πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, αλλά το Ιταλικό Δημόσιο διατηρεί σημαντικά μερίδια στη Leonardo και, μέσω της Leonardo, στην Thales Alenia Space.
