Οι εξελίξεις στη Συρία καλπάζουν μεν αλλά μετ’ εμποδίων και με ορίζοντα αχαρτογράφητο, διαμορφώνοντας μια σειρά από τετελεσμένα τα οποία θα πρέπει προφανώς να ληφθούν σοβαρά υπόψη από όσους χαράσσουν γραμμές προάσπισης εθνικών συμφερόντων στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Το νέο τοπίο

Κατ’ αρχάς, κάποιες παρατηρήσεις: Η ξαφνική ανατροπή του Μπασάρ αλ Άσαντ τον περασμένο Δεκέμβριο ξάφνιασε, όχι τόσο επειδή έγινε αλλά πιο πολύ με τον τρόπο που έγινε.

Ένα καθεστώς το οποίο είχε κρατηθεί στην εξουσία για δεκαετίες επικρατώντας κατ’ επανάληψη έναντι των αντιπάλων του, ακόμη και ενάντια στις διαθέσεις της Δύσης, βρέθηκε ξαφνικά να καταρρέει μέσα σε λίγες ημέρες σαν χάρτινος πύργος.

Όσοι περίμεναν να δουν σφοδρές μάχες μεταξύ καθεστωτικών δυνάμεων και ανταρτών έξω από τη συριακή πρωτεύουσα, είδαν τελικώς τον Μπασάρ αλ Άσαντ να «φεύγει νύχτα» με προορισμό τη Ρωσία, και τους ισλαμιστές μαχητές της Hayat Tahrir al-Sham (HTS) να κάνουν περίπατο προς τη Δαμασκό και το μεγάλο τέμενος των Ομεϋαδών υπό έναν «νέο» ηγέτη ονόματι Αμπού Μοχάμεντ αλ Γκολάνι.

Η Τουρκία βρέθηκε ξαφνικά να αποκτά μεγαλύτερη περιφερειακή επιρροή μέσω Συρίας, καθώς έχασε έναν εχθρό τον οποίο προσπαθούσε επί σειρά ετών να βγάλει από τη μέση.

Το Ιράν από την άλλη πλευρά, υπέστη μια νέα περιφερειακή ήττα, καθώς έχασε έναν φίλο. Ενώ για τη Ρωσία, που είχε διασώσει στρατιωτικά τον Άσαντ μετά το 2015 αλλά δεν έκανε κάτι ανάλογο το 2024 είτε επειδή δεν μπορούσε πια (λόγω Ουκρανίας) είτε επειδή δεν ήθελε, το βασικό ερώτημα ήταν πια άλλο: τι θα γίνει με τις ρωσικές στρατιωτικές βάσεις στις συριακές ακτές της ανατολικής Μεσογείου, σε Λαττάκεια και Ταρτούς.

Περιφερειακές ανησυχίες

Η Τεχεράνη προφανώς είχε λόγους να ανησυχεί, αφού είδε τους δικούς της proxies του καλούμενου «άξονα της αντίστασης» να πέφτουν ο ένας μετά τον άλλον, τον Ασαντ εν προκειμένω μετά τον Νασράλα – ενώ οι Ρώσοι, ανήσυχοι κι εκείνοι, θα έμπαιναν σε φάση ανασύνταξης, μεταφέροντας δυνάμεις και οπλικά συστήματα από τη Συρία στην ανατολική Λιβύη και στη βάση αλ-Καντίμ κοντά στη Βεγγάζη.

Το Ισραήλ, που δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να μείνει με σταυρωμένα τα χέρια, έσπευσε να επεκτείνει τις υπό ισραηλινό στρατιωτικό έλεγχο περιοχές στα Υψίπεδα του Γκολάν στη νοτιοδυτική Συρία, αλλά και να βομβαρδίσει στρατιωτικές εγκαταστάσεις, θέσεις και αποθήκες των δυνάμεων του φιλοϊρανικού συριακού καθεστώτος που ανετράπη και έμεινε ξαφνικά απροστάτευτο.

Όσο για τους Δυτικούς, άλλοι εξ αυτών θα πανηγύριζαν την πτώση του Άσαντ αναμασώντας κλισέ περί «δημοκρατίας», και άλλοι θα έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου υπογραμμίζοντας τον κίνδυνο μιας τζιχαντιστικού τύπου ανάκαμψης μέσω Συρίας.

Η HTS και ο Γκολάνι ήταν άλλωστε πρώην αλ Κάιντα, ενώ και η σουνιτική Τουρκία είχε παλαιότερα πιαστεί να στηρίζει τζιχαντιστές στη Συρία, ενάντια τότε στον Άσαντ και στους Κούρδους τους οποίους η τουρκική ηγεσία επέμενε για χρόνια να παρουσιάζει ως «τρομοκράτες… χειρότερους κι από τζιχαντιστές».

Με άλλα λόγια, υπήρχε όντως υπόβαθρο ικανό να θρέψει ανησυχίες, πολύ δε περισσότερο σε ένα ναρκοθετημένο πεδίο όπως ήταν εκείνο της Συρίας που είχε άλλοτε -όχι και τόσο παλιά είναι η αλήθεια- αποτελέσει την «έδρα» του ISIS, του καλουμένου «ισλαμικού κράτους» το οποίο υπενθυμίζεται ότι είχε to 2014 ανακοινώσει την ίδρυση «χαλιφάτου» με «πρωτεύουσα» τη Ράκα…

Εν τω μεταξύ ωστόσο, τα δεδομένα επί του πεδίου άλλαξαν: οι τζιχαντιστές ηττήθηκαν το 2019 (και οδηγήθηκαν σε φυλακές φρουρούμενες από Κούρδους που υποστηρίζονταν από τις ΗΠΑ στη βόρεια Συρία, στον καταυλισμό αλ Χολ κ.ά.), ο Άσαντ ανετράπη το 2024, και η διεθνής κοινότητα άρχισε να διαβλέπει αυτό που επιζητούσε εδώ και καιρό: προοπτικές ανοικοδόμησης της κατεστραμμένης από τον πόλεμο χώρας και επαναπατρισμού των εκατομμυρίων Σύρων που είχαν καταλήξει πρόσφυγες στο εξωτερικό.

Για να αρχίσουν να υλοποιούνται ωστόσο αυτές οι προοπτικές, υπήρχαν και υπάρχουν προαπαιτούμενα: τα όπλα θα πρέπει να σιγήσουν, η κατάσταση στο εσωτερικό να παραμείνει υπό έλεγχο και η Συρία (στην οποία ζουν Δρούζοι, Κούρδοι, συρορθόδοξοι χριστιανοί, αλαουίτες και σουνίτες ποικίλων αποχρώσεων και διαθέσεων) να παραμείνει ενωμένη και εν ειρήνη.

Συγκρούσεις που «εκκρεμούσαν»

Με την πτώση του Άσαντ ωστόσο, άνοιξε ένας νέος κύκλος που ακόμη τελεί υπό διαμόρφωση… και πολλά από όσα δεν έγιναν τον περασμένο Δεκέμβριο, έγιναν τελικώς τις περασμένες ημέρες.

Οι πολύνεκρες μάχες που πολλοί περίμεναν τότε, ξέσπασαν τελικώς την περασμένη εβδομάδα στα δυτικά, στη Λαττάκεια και στην Ταρτούς, όταν οι δυνάμεις του νέου καθεστώτος συγκρούστηκαν με απομεινάρια του παλαιού. Ο απολογισμός: περισσότεροι από 1.000 νεκροί, οι περίπου 750 εξ αυτών άμαχοι, σύμφωνα με το Συριακό Παρατηρήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (SOHR). Οι επικριτές του νέου καθεστώτος καταγγέλλουν εθνοκάθαρση.

Υποστηρίζουν ότι τζιχαντιστές ανέλαβαν να εκκαθαρίσουν ολόκληρες περιοχές από αλαουίτες (αλαουίτης ήταν και ο Άσαντ που ανετράπη) και χριστιανούς. Σημειώνουν ότι οι επιχειρήσεις της περασμένης εβδομάδας ήταν το αποκορύφωμα μιας διαδικασίας που είχε ξεκινήσει ήδη από τους περασμένους μήνες, με απαγωγές, εξαφανίσεις και δολοφονίες αλαουιτών στη Χομς.

Οι υποστηρικτές του νέου καθεστώτος και του αναβαπτισμένου μεταβατικού προέδρου που πλέον άφησε πίσω το nom de guerre «αλ Γκολάνι» και αυτοσυστήνεται ως Αχμεντ αλ Σάρα, μιλούν από την άλλη πλευρά για αναγκαίες επιχειρήσεις αποκατάστασης της τάξης απέναντι σε εσωτερικές απειλές-υπολείμματα του παλαιού καθεστώτος των Άσαντ που ενθαρρύνονται από το Ιράν κ.ά.

Ναι μεν, αλλά

Ο ίδιος ο αλ Σάρα διεμήνυσε την περασμένη Κυριακή ότι «θα λογοδοτήσουν» όσοι ενεπλάκησαν στην αιματοχυσία των αμάχων στα δυτικά. Με άλλα λόγια, παραδέχθηκε ότι όντως υπήρξε αιματοχυσία. Παράλληλα ωστόσο, μίλησε και για υπολείμματα του πρώην καθεστώτος, αλλά και για ξένους που, όπως κατήγγειλε, αποπειρώνται «να δημιουργήσουν νέες διαμάχες και να παρασύρουν τη Συρία σε έναν εμφύλιο πόλεμο με στόχο να τη διχάσουν και να καταστρέψουν την ενότητα και τη σταθερότητά της». Με άλλα λόγια, επέλεξε να παρουσιάσει την αιματοχυσία, την οποία είχε ο ίδιος καταγγείλει, ως -σε έναν βαθμό- δικαιολογημένη.

Ασκήσεις πραγματισμού

Ο Αχμεντ αλ Σάρα ήταν ανέκαθεν «πραγματιστής». Τουλάχιστον αυτό αναφέρουν Σύροι αναλυτές, όχι απαραιτήτως φίλα προσκείμενοι στο νέο καθεστώς.

Ως πραγματιστής, θα κληθεί να αντιμετωπίσει τις όποιες εσωτερικές προκλήσεις από τη μία μεριά, και να κρατήσει τη Συρία ενωμένη από την άλλη, πλην όμως αυτή η επιδιωκόμενη ενότητα περνά μέσα από τους Κούρδους, τους Δρούζους, τους αλαουίτες κ.ά. Εάν η Συρία διαλυθεί, τότε το πρότζεκτ της φυγής προς τα εμπρός που παρουσιάζεται να προωθεί ως μεταβατικός πρόεδρος ο Αχμεντ αλ Σάρα έπειτα από 13 χρόνια εμφυλίου θα έχει αποτύχει.

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο αλ Σάρα υποδέχθηκε την περασμένη Δευτέρα στη Δαμασκό τον διοικητή των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF), Μαζλούμ Αμπντί, γνωστό και ως Κομπάνι. Οι δυο τους υπέγραψαν συμφωνία που παρουσιάζεται να ανοίγει τον δρόμο για την ενσωμάτωση των SDF στις νέες εθνικές δομές της Συριακής Αραβικής Δημοκρατίας. Κι αυτό, με ορίζοντα υλοποίησης τα τέλη του 2025.

Σύμφωνα με όσα ανακοινώθηκαν επισήμως, οι Κούρδοι της Συρίας (σ.σ. που είχαν βρεθεί στο στόχαστρο διώξεων την περίοδο της ασαντικής δυναστείας) αναγνωρίζονται πια ως «αναπόσπαστο μέρος του συριακού κράτους» και, ως εκ τούτου, θα πρέπει να έχουν «εκπροσώπηση και συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία και σε όλους τους κρατικούς θεσμούς», ενώ οι πολιτικές και στρατιωτικές δομές της βορειοανατολικής Συρίας που ελέγχονταν και ελέγχονται από τους Κούρδους, συμπεριλαμβανομένων των συνοριακών διελεύσεων (σ.σ. με το Ιράκ) και των αεροδρομίων (σ.σ. στο Καμισλί) καθώς και των κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, θα πρέπει σταδιακά να ενσωματωθούν κι εκείνες στο νέο και ενιαίο εθνικό συριακό κράτος.

Τουρκία – Κούρδοι – ΗΠΑ – Ισραήλ

Πέρα από όσα δηλώνονται επισήμως, η Τουρκία του Ερντογάν (μια χώρα που είχε εξαπολύσει σειρά στρατιωτικών επεμβάσεων ενάντια στους Κούρδους της βόρειας Συρίας από το 2016 και έπειτα) δεν μπορεί να είναι σε καμία περίπτωση ικανοποιημένη.

Υπενθυμίζεται ότι έως και πριν από λίγα 24ωρα, χρησιμοποιώντας ως εφαλτήριο της έκκληση αφοπλισμού που απηύθυνε ο Αμπντουλάχ Οτζαλάν προς το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν, η τουρκική ηγεσία απαιτούσε παράλληλα και τον αφοπλισμό των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF) τις οποίες επέλεγε να αντιμετωπίζει ως παρακλάδι του PKK, ενώ στον απόηχο της πτώσης του Άσαντ πληρεξούσιοι της Τουρκίας (βλ. SNA) είχαν σπεύσει ακόμη και να επιτεθούν σε θέσεις των SDF στη Συρία.

Ως φαίνεται ωστόσο, ο αλ Σάρα μπορεί να επηρεάζεται από την Άγκυρα την οποία και επισκέφθηκε στις αρχές Φεβρουαρίου αλλά δεν καθοδηγείται από τις τουρκικές διαθέσεις, ενώ και οι Αμερικανοί, που φέρονται να πίεσαν προκειμένου να επιτευχθεί η συμφωνία Δαμασκού-SDF που υπεγράφη την περασμένη Δευτέρα, φαίνεται ότι δεν εγκατέλειψαν τους Κούρδους στην τύχη τους όπως θα ήθελε η Τουρκία.

Σημαντική σημείωση: ο νέος μεταβατικός πρόεδρος της Συρίας, ο οποίος υποστηρίζεται οικονομικά από το Κατάρ, γνωρίζει πολύ καλά ότι για να μπορέσει η χώρα του να αρχίσει να προσελκύει επενδύσεις, οι ΗΠΑ θα πρέπει προηγουμένως να άρουν τις κυρώσεις που παραμένουν σε ισχύ. Όσο για τον ίδιο τον -άλλοτε μαχητή του PKK- Μαζλούμ Κομπάνι, τον οποίο η Τουρκία αντιμετώπιζε ως εχθρό, εκείνος παρουσιάζεται τώρα να αποκτά περισσότερο κεντρική θέση στις συριακές εξελίξεις…

Από την άλλη πλευρά βέβαια, υπάρχουν και ορισμένα «ναι μεν, αλλά» τα οποία προβληματίζουν. Ο αλ Σάρα, που είχε αποκλείσει τους Κούρδους από τη Διάσκεψη Εθνικού Διαλόγου του περασμένου Φεβρουαρίου, μπορεί να έσπευσε τώρα να τους «αγκαλιάσει» με στόχο να θολώσει την αρνητική εικόνα που δημιούργησαν στα μάτια της διεθνούς κοινότητας οι εκτελέσεις αμάχων αλαουιτών στα δυτικά… και οι Τούρκοι που αντιδρούσαν μπορεί να αναγκάστηκαν να δώσουν τώρα το πράσινο φως για ένα «ντιλ» Δαμασκού-Κούρδων προκειμένου να αποτρέψουν το ενδεχόμενο περαιτέρω ενδυνάμωσης των κουρδο-ισραηλινών δεσμών… ενώ από τη συμφωνία που υπεγράφη στη Δαμασκό την περασμένη Δευτέρα θα πρέπει να σημειωθεί ότι λείπει κάθε αναφορά στην κουρδική «αυτονομία» γεγονός το οποίο θα μπορούσε προφανώς να δημιουργεί προβληματισμό στους υποστηρικτές του πρότζεκτ Ροζάβα.