Του Γιώργου Β. Μιχαλακόπουλου*

Στα τέλη του προηγούμενου έτους και συγκεκριμένα στις 20 Δεκεμβρίου 2025, ο Τούρκος Πρόεδρος, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, παρευρέθηκε στην «Τελετή Θέσης σε Λειτουργία, Έπαρσης Σημαίας και Πρώτης Κοπής Χάλυβα Ναυτικών Πλατφορμών» στη Διοίκηση Ναυπηγείων της Κωνσταντινούπολης. Εκεί δήλωσε τα εξής: «προς το παρόν, είμαστε μεταξύ των 11 κορυφαίων χωρών στον κόσμο στις εξαγωγές αμυντικού υλικού. Θα έχουμε περισσότερα καλά νέα. Θα ξεκινήσουμε έργα που θα αυξήσουν την αποτρεπτική μας ικανότητα στην ξηρά, στη θάλασσα, στον αέρα και φυσικά στον κυβερνοχώρο». Και, επίσης, «αναλύουμε σχολαστικά τα δεδομένα που λαμβάνουμε από το πεδίο και, υπό το πρίσμα των σχολίων, προάγουμε την υπάρχουσα τεχνολογία μας σε ακόμη υψηλότερα επίπεδα. Κάνοντας όλα αυτά, διασφαλίζουμε την πιο αποτελεσματική ισορροπία μεταξύ δόγματος και πρακτικής, έτσι ώστε να αλληλοενισχύονται».

Νέο δόγμα ασφαλείας

Το δόγμα ασφαλείας των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων για το 2026 βασίζεται σε μια δομή με επίκεντρο την υψηλή τεχνολογία, η οποία συνδυάζει την αρχή της «εξάλειψης των απειλών στην πηγή τους» με τον ρόλο της «σταθεροποιητικής δύναμης», δίνοντας προτεραιότητα στα εγχώρια παραγόμενα UAV/UAS και στις μη επανδρωμένες πλατφόρμες που υποστηρίζονται από τεχνητή νοημοσύνη. Εξοπλισμένες με αεράμυνα Steel Dome, εγχώρια παραγόμενους πυραύλους και δυνατότητες κυβερνοπολέμου, ο στόχος είναι οι γρήγορες και ακριβώς καθοδηγούμενες επιχειρήσεις.

Στο επίπεδο της αμυντικής βιομηχανίας, παρατηρήθηκαν αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας (≥70%), μείωση εισαγωγικής εξάρτησης και εξαγωγική ώθηση, μετατρέποντας σταδιακά την Τουρκία από καταναλωτή σε παραγωγό-εξαγωγέα και θεμελιώνοντας τη δυνατότητα διατήρησης επιχειρήσεων σε πολλαπλές τοποθεσίες.

Τα βασικά στοιχεία του νέου δόγματος των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων συνοψίζονται ως εξής:

Εξάλειψη των απειλών στην πηγή τους: διασυνοριακές επιχειρήσεις και σταθεροποίηση μιας ευρείας γεωγραφικής περιοχής (Συρία, Λιβύη, Σομαλία κ.λπ.).

Τεχνητή Νοημοσύνη και Μη Επανδρωμένα Συστήματα: ολοκληρωμένη χρήση UAV/UAS, ναυτικών και χερσαίων ρομποτικών συστημάτων και διοίκηση και έλεγχος που υποστηρίζεται από τεχνητή νοημοσύνη.

Έργο Steel Dome: ένα πολυεπίπεδο, εγχώριο σύστημα αεράμυνας που παρέχει ασπίδα 24/7 έναντι όλων των αεροπορικών απειλών.

Ηλεκτρονικός και Κυβερνοπόλεμος: Μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων κυβερνοασφάλειας και ηλεκτρονικού πολέμου.

Εκσυγχρονισμός: εγχώριοι πύραυλοι (συμπεριλαμβανομένων των υπερηχητικών), ένα εθνικό τυφέκιο Πεζικού και ένας ψηφιοποιημένος σύγχρονος στρατός. Δ

Δικτυοκεντρικός πόλεμος: Διαχείριση όλων των πλατφορμών (χερσαίων, αεροπορικών, θαλάσσιων) από ένα ενιαίο δίκτυο (C4ISR).

Αυτό το δόγμα, με όραμα να καταστήσει τις Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις πάροχο τεχνολογίας για το ΝΑΤΟ και κορυφαία δύναμη στον τομέα του ψηφιακού πολέμου, καταδεικνύει μια πιο προληπτική στάση για το 2026 και μετά.

Το δόγμα ασφαλείας των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων για το 2026 βασίζεται σε μια δομή με επίκεντρο την υψηλή τεχνολογία, δίνοντας προτεραιότητα στα εγχώρια παραγόμενα UAV/UAS και στις μη επανδρωμένες πλατφόρμες που υποστηρίζονται από τεχνητή νοημοσύνη.

Τα βασικά στοιχεία του νέου δόγματος

Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε, επί τη βάσει όσων πληροφοριών μπορούμε να αντλήσουμε από ανοιχτές πηγές, τα βασικά στοιχεία και το σκεπτικό του προαναφερθέντος δόγματος.

Βασικό στοιχείο αποτελεί η ριζική αναδόμηση του τουρκικού στρατιωτικού δόγματος μετά το 2018, ένα έτος-ορόσημο που συνέπεσε με την εδραίωση του προεδρικού συστήματος και την πλήρη επαναχάραξη των σχέσεων πολιτικής και Ενόπλων Δυνάμεων μετά την απόπειρα πραξικοπήματος (2016). Ο βασικός άξονας της παρουσίασής μας εντοπίζεται στον τρόπο που οι στρατηγικοί παράγοντες (πολιτικοί, τεχνολογικοί, συμμαχικοί, αμυντικο-βιομηχανικοί) και οι προτεραιότητες ασφάλειας μετέβαλαν το δόγμα προς μια κατεύθυνση ενεργητικής αποτροπής, διασυνοριακών επιχειρήσεων και στρατηγικής αυτονομίας.

Η εικόνα που, εμφατικά, προβάλλεται είναι ότι το πολυεπίπεδο, εγχώριο σύστημα Steel Dome παρέχει προστασία σε 24ωρη βάση έναντι όλων των αεροπορικών απειλών.

Η μεταπήδηση των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων στη στρατηγική αυτονομία

Η κεντρική ιδέα αναφορικά με την παράμετρο των «στρατηγικών παραγόντων» αφορούσε τον τρόπο που θα μεταπηδούσαν οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις στη στρατηγική αυτονομία μέσω της εσωτερικής αναδιάρθρωσης.

Και στο επίπεδο αυτό είδαμε ότι έγιναν οι εξής κινήσεις:

i) σε πολιτικό επίπεδο: η περίοδος μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα το 2016 επιτάχυνε την αποπολιτικοποίηση του στρατεύματος, την αναδιάταξη των αλυσίδων διοίκησης και την εμπέδωση πολιτικού ελέγχου, δημιουργώντας συνθήκες για εφαρμογή της «προβολής ισχύος» μέσω προωθημένης άμυνας και προληπτικής δράσης εκτός συνόρων ή -όπως το λένε οι Τούρκοι- «ουδετεροποίηση απειλών στην πηγή».

ii) σε επίπεδο συμμαχιών: παρατηρήσαμε μια ευέλικτη και πολυδιάστατη πολιτική συμμαχιών (όχι κάτι άγνωστο για την τουρκική πολιτική), δηλαδή διατήρηση της ιδιότητας μέλους στο ΝΑΤΟ, αλλά με επιχειρησιακή διαφοροποίηση και ταυτόχρονη εμβάθυνση συναλλακτικών συνεργασιών (π.χ. Ρωσία για S-400, περιφερειακοί εταίροι, όπως Κατάρ, Αζερμπαϊτζάν, Λιβύη) ώστε να μειωθούν οι εξαρτήσεις και να αυξηθεί η δυνατότητα ελιγμών.

iii) σε επίπεδο τεχνολογίας: βασικοί πυλώνες σε αυτή τη διάσταση αποτελεί ο συνδυασμός drones/ISR/κυβερνοηλεκτρονικού πολέμου, οι ναυτικές αναβαθμίσεις (MİLGEM, ATMACA) και το δόγμα «Γαλάζια Πατρίδα», έτσι ώστε να ανανεωθεί το επιχειρησιακό προφίλ και η στρατηγική θαλάσσιου βάθους.

iv) σε επίπεδο αμυντικής βιομηχανίας: παρατηρήθηκε η αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας (≥70%), η μείωση εισαγωγικής εξάρτησης και η εξαγωγική ώθηση (UAV, τεθωρακισμένα, πυραυλικά, EW), στοιχεία που μετατρέπουν σταδιακά την Τουρκία από καταναλωτή σε παραγωγό-εξαγωγέα, θεμελιώνοντας τη δυνατότητα διατήρησης επιχειρήσεων σε πολλαπλές τοποθεσίες.

Το βασικό σημείο όλων αυτών είναι η συμπληρωματική λειτουργία του ενός παράγοντα με τον άλλο: ο πολιτικός έλεγχος είναι σχεδόν πλήρης και παρέχει συνέργεια στις τεχνολογικές και βιομηχανικές επενδύσεις, οι οποίες με τη σειρά τους επιτρέπουν την εφαρμογή μιας …ευέλικτης στάσης προς τη Συμμαχία έτσι ώστε να επιτυγχάνεται αλλαγή του δόγματος και από «αμυντική επαφή εντός συνόρων» να μεταβάλλεται σε εξωστρεφή, προληπτική ισχύ.

Οι κορυφαίοι αξιωματούχοι της Άγκυρας τονίζουν ότι η Τουρκία είναι μεταξύ των 11 κορυφαίων χωρών, στον κόσμο, στις εξαγωγές αμυντικού υλικού. Στις φωτογραφίες, ο Ρ.Τ. Ερντογάν με τον Σέρβο πρόεδρο, Αλ. Βούτσιτς, και ο γαμπρός του Τούρκου προέδρου, Σ. Μπαϊρακτάρ (δεξιά) με τον Κοσοβάρο πρωθυπουργό, Αλ. Κούρτι (αριστερά).

Η παράμετρος της ασφάλειας είναι κεντρικής και ζωτικής σημασίας. Για το λόγο αυτό, η νέα φιλοσοφία αποσκοπεί να εφαρμόσει ένα ευρύ φάσμα «εμπέδωσης ασφάλειας», η οποία κατά κύριο λόγο αντανακλά στην ανάγκη εμπέδωσης ασφάλειας στο εσωτερικό της Τουρκίας.

Έτσι, και με τη στήριξη των προηγούμενων παραγόντων (i-iv) που αναφέρθηκαν, η νέα φιλοσοφία ασφάλειας έχει ως στόχο
τη δυνατότητα/ικανότητα για ταυτόχρονη άμυνα και επίθεση (ταχεία ανάπτυξη, διαλειτουργικότητα και δικτυοκεντρική διοίκηση, για ταυτόχρονες επιχειρήσεις σε Β. Συρία, Β. Ιράκ, Αν. Μεσόγειο και Νότιο Καύκασο, όπου μέσω UAV θα γίνεται καθοδηγούμενη στοχοποίηση και πλήγματα ακριβείας,

τη δημιουργία υποδομής υψηλής αντοχής σε περίπτωση επίθεσης [ενίσχυση C2, έντονη ενίσχυση κρίσιμων εγκαταστάσεων, πολυεπίπεδη αεράμυνα (S-400, SİPER, ραντάρ)],

τη συνέχιση της πολιτικής ότι η διασυνοριακή αντιμετώπιση της «τρομοκρατίας» αποτελεί «δομική πολιτική» για το τουρκικό κράτος (βλ. συνεχής πίεση σε PKK/ YPG και υποδομές ISIS, εγκατάσταση ημιμόνιμων βάσεων και ζωνών ασφαλείας εντός Συρίας/Ιράκ),

τη συνέχιση της στρατιωτικής διπλωματίας μέσω εκπαιδευτικών/ «συμβουλευτικών» αποστολών (Λιβύη, Σομαλία, Κατάρ), συνεπούς σύμπραξης με το Αζερμπαϊτζάν, «ισορροπιών» μεταξύ ΝΑΤΟ–Ρωσίας, και πολυεπίπεδων κινήσεων για αναγνώριση του ρόλου της Τουρκίας ως περιφερειακής–ηπειρωτικής δύναμης με παρουσία σε πολλά θέατρα επιχειρήσεων,

τη συνεπή διακήρυξη και προσπάθεια εμπέδωσης του δόγματος «Γαλάζια Πατρίδα», ώστε να αποκτήσει η Τουρκία διευρυμένη ΑΟΖ, να διασφαλίσει θαλάσσιες/εμπορικές οδούς σε Αν. Μεσόγειο–Αιγαίο–Μαύρη Θάλασσα, και όλα αυτά μέσω εκσυγχρονισμού του στόλου (MİLGEM, TCG Anadolu, ναυτικά UAV, ATMACA) και στοχεύοντας, σύμφωνα με την τουρκική ηγεσία, στη θαλάσσια αποτροπή και στην αποφυγή περικύκλωσης,

τη συνεχή διατήρηση και εμπέδωση εσωτερικής ασφάλειας μέσω των μεταρρυθμίσεων που έγιναν στις υπηρεσίες πληροφοριών, στην καλλιέργεια κοινωνικο-ψυχολογικής αντοχής ειδικά με την επικοινωνιακή εκμετάλλευση κρίσεων (βλ. AFAD, την αντίστοιχη Πολιτική Προστασία σε εμάς),

τη διακήρυξη ότι «άμυνα για όλο το έθνος» αποτελούν ο τομέας Πολιτικής Άμυνας και η προστασία των δικτύων δορυφόρων και επικοινωνιών.

Έτσι, και σε συνδυασμό με τα προηγούμενα, βλέπουμε ότι προστίθενται η διαρκής ικανότητα για επιχειρήσεις, η προώθηση απόκτησης στρατηγικού βάθους και η «ασφάλεια» διαθέτει συνεχή, τεχνολογικά υποστηριζόμενη βάση και δεν έχει πλέον σύνορα.

Το πιο σημαντικό ζήτημα είναι η ενσωμάτωση σε ένα ενιαίο σχήμα των εννοιών «εσωτερική ασφάλεια», «πολιτική άμυνα» και «κοινωνική συνοχή», στηρίζοντας τον «εθνικό συναγερμό», που μπορεί να δώσει απαντήσεις σε απειλές υβριδικού τύπου, αλλά ενέχει και τον κίνδυνο υπερ-στρατιωτικοποίησης της ασφάλειας,

Συνολική αποτίμηση

Εάν θέλουμε να κάνουμε μια συνολική αποτίμηση όλων όσα προαναφέρθηκαν, τότε βλέπουμε ότι γίνεται προσπάθεια δημιουργίας και εδραίωσης της λογικής «επιθετική άμυνα» με βασικό θεμέλιο τις προληπτικές διασυνοριακές επιχειρήσεις και των ημιμόνιμων βάσεων στο εξωτερικό.

Έτσι, αντιμετωπίζεται μεν το γεωγραφικό μειονέκτημα του διαπερατού συνόρου και των ασύμμετρων απειλών (PKK/YPG/ISIS), αλλά δημιουργείται μακροχρόνιο λειτουργικό βάρος (κόστος, φθορά, διεθνείς τριβές) και προσθέτει στην Τουρκία ακόμα μία παράμετρο διαρκούς τριβής με διάφορα κράτη.

Στο πλαίσιο αυτό, εντάσσεται και το δόγμα «Γαλάζια Πατρίδα» που μετατρέπει τη Μεσόγειο, το Αιγαίο και τη Μαύρη Θάλασσα σε ενιαίο επιχειρησιακό χώρο με τριπλό στόχο: για ενέργεια, εμπορικούς δρόμους και στρατιωτική υπεροχή/προβολή ισχύος. Όμως ο κίνδυνος κλιμάκωσης παραμένει ανοιχτός, η ανάγκη συνεχούς ετοιμότητας διαρκής, δημιουργώντας ακόμα ένα «βάρος» για την Τουρκία.

Στη συνέχεια, η προσπάθεια αυτάρκειας για την πολεμική βιομηχανία προσφέρει προσαρμογή στις συνθήκες, επιχειρησιακή ανθεκτικότητα σε κυρώσεις και στρατηγική διαπραγματευτική αξία (εξαγωγές UAV κ.λπ.). Ωστόσο, για πόσο καιρό μπορούν να διατηρηθούν οι ρυθμοί καινοτομίας και ποιοτικής υπεροχής, όταν απαιτούνται σταθερή χρηματοδότηση, πρόσβαση σε κρίσιμες τεχνολογίες και υλικά, ξαφνικές αλλαγές στις συνθήκες, π.χ. προσωρινή διακοπή ροής στις εφοδιαστικές αλυσίδες;

Η εφαρμογή της στρατηγικής «ευέλικτες» συμμαχίες-στρατηγική αυτονομία απαιτεί ισχυρή και έξυπνη ηγεσία. Για πόσο καιρό αυτή θα είναι ικανή να ελίσσεται, να εξισορροπεί παράγοντες και να προωθεί τη διεθνή νομιμοποίησή της; Ειδικά στο σημερινό διεθνές περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται από εντεινόμενες διαμάχες των ισχυρών κρατών των οποίων τα συμφέροντα τέμνονται, αλλά και συγκρούονται παράλληλα;

Τέλος, και το πιο σημαντικό κατά τη γνώμη μας, ζήτημα είναι η ενσωμάτωση σε ένα ενιαίο σχήμα των εννοιών «εσωτερική ασφάλεια», «πολιτική άμυνα», «κοινωνική συνοχή». Και η σημασία προέρχεται από το γεγονός ότι από τη μία πλευρά, αυτή η εγρήγορση για «εθνικό συναγερμό» μπορεί να δώσει απαντήσεις σε απειλές υβριδικού τύπου, αλλά από την άλλη, ενέχει τον κίνδυνο υπερ-στρατιωτικοποίησης της ασφάλειας, αύξησης των κινδύνων στους θεσμούς, απαίτηση για διαρκείς πολιτικές συναινέσεις (σημείωση: κάτι δύσκολο στη μετα-Ερντογάν εποχή), αυξημένο κίνδυνο εσωτερικής πολιτικής αποσταθεροποίησης, η οποία θα …εξαχθεί προς την πατρίδα μας.

  •  Ο Γεώργιος B. Μιχαλακόπουλος είναι Καθηγητής στο Τμήμα Μετάφρασης και Διερμηνείας (Ιόνιο Πανεπιστήμιο) στο γνωστικό αντικείμενο Τουρκία: Λογοτεχνία και Πολιτισμός. Απόφοιτος του Τμήματος Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου, κατέχοντας Master και Διδακτορικό Δίπλωμα που αναφέρονται σε ζητήματα Μέσης Ανατολής και Τουρκίας. Τα ακαδημαϊκά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στις εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στην τουρκική κοινωνία και πολιτική, στις σχέσεις που διαμορφώνονται στο τρίπτυχο Γλώσσα-Πολιτική-Κοινωνία στην Τουρκία, στον ρόλο της Λογοτεχνίας ως «καθρέφτη» της τουρκικής κοινωνίας και, τέλος, στη σχέση Λογοτεχνίας και Γλώσσας. Όλα τα ερευνητικά αποτελέσματα έχουν παρουσιασθεί μέσω της συμμετοχής του σε διεθνή συνέδρια. Επίσης έχει συμμετάσχει σε επιστημονικές επιτροπές συνεδρίων, εξεταστικές επιτροπές του ΙΚΥ, διεθνή προγράμματα ακαδημαϊκής επιμόρφωσης και είναι Επιστημονικός Υπεύθυνος στο πρόγραμμα Κατάρτισης «Κατανοώντας την Τουρκία μέσω στοιχείων Γλώσσας, Πολιτισμού και Λογοτεχνίας». Είναι διευθυντής του ΠΜΣ «Πολιτική, Γλώσσα και Διαπολιτισμική Επικοινωνία» του ΤΞΓΜΔ, ενώ έχει διατελέσει -δύο φορές- Πρόεδρος του Τμήματος Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας (Ιόνιο Πανεπιστήμιο), καθώς και μέλος της Συγκλήτου του Ιονίου Πανεπιστημίου και διαφόρων Επιτροπών του.