Tου δρος Ιωάννη Παρίση*

O ναύαρχος του US Navy, Τζέιμς Σταυρίδης, έγινε ευρέως γνωστός ως Ανώτατος Διοικητής Συμμαχικών Δυνάμεων Ευρώπης (SACEUR) του ΝΑΤΟ, καθώς και από το -πάντα επίκαιρο- βιβλίο του Sea Power (Θαλάσσια Ισχύς) που εκδόθηκε μεν το 2017, αλλά πολλές αναφορές του σχετίζονται με τις πολεμικές αναμετρήσεις που ζούμε αυτή την εποχή.

Ο ίδιος λέει ότι το βιβλίο του αυτό είναι όντως ιστορία. Υπάρχει πολλή γεωπολιτική σε αυτό. Είναι όμως και ένα πολύ προσωπικό βιβλίο. Έχει, επίσης να κάνει με το πώς είναι να πλέεις σε αυτούς τους ωκεανούς, πώς είναι να οδηγείς το πλοίο σου πέρα από τις Στήλες του Ηρακλή, το στενό που ανοίγει τη Μεσόγειο Θάλασσα.

Πώς είναι να αποφεύγεις το δρόμο σου μέσα από ψαρόβαρκες στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας και πώς είναι να πας το αντιτορπιλικό σου στον βορρά, στον Αρκτικό Ωκεανό. Υπάρχει λοιπόν πολλή προσωπική πινελιά στο βιβλίο, υπάρχει πολλή ιστορία και υπάρχει πολλή γεωπολιτική. Στην ανοικτή θάλασσα, δεν βλέπεις τα πτώματα, δεν βλέπεις τα φλεγόμενα πλοία που πάνε στον βυθό της θάλασσας.

Όμως, αν κοιτάξετε αληθινά την παγκόσμια ιστορία και τη γεωπολιτική, θα διαπιστώσετε ξανά και ξανά τι συνέβη και πόσα αιωρούνται σε αυτούς τους ωκεανούς.

Από την αρχαιότητα, ο έλεγχος των θαλασσών είχε εκτεταμένες στρατιωτικές, οικονομικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις. Είναι μια παγκόσμια αλήθεια: αυτοί που κυβερνούν τις θάλασσες κυβερνούν τον κόσμο.

Σε μια εποχή που ο ρόλος των ναυτικών έχει επεκταθεί για να συμπεριλάβει νέες αποστολές και προκλήσεις, η ανάγνωση του Sea Power γίνεται ακόμη πιο οδυνηρή για την κατανόηση του κόσμου μας σήμερα.

Αυτό ισχύει και αν πάτε πίσω 2.500 χρόνια πριν και κοιτάξετε τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας , όπου οι Αθηναίοι χρησιμοποίησαν τη θαλάσσια ισχύ, για να κατανικήσουν τους Πέρσες και, ουσιαστικά, έσωσαν την ιδέα της δημοκρατίας που απολαμβάνουμε σήμερα.

Πάντοτε, το πλοίο ήταν μέσο μεταφοράς, ανταλλαγής πληροφοριών και στρατηγικής κυριαρχίας. Ήταν η βάση για την ευημερία και την ασφάλειά μας.

Αυτό συμβαίνει ακόμη περισσότερο, τώρα, στις αρχές του 21ου αιώνα, με την εμφάνιση ενός όλο και πιο παγκοσμιοποιημένου παγκόσμιου εμπορικού συστήματος.

Τα Ναυτικά παρείχαν πάντα έναν τρόπο αστυνόμευσης, και μερικές φορές εκμετάλλευσης, του συστήματος. Στις σύγχρονες συνθήκες, τα Ναυτικά -και άλλες μορφές θαλάσσιας ισχύος- πρέπει να προσαρμοστούν, προκειμένου να ασκήσουν τη μέγιστη ισχύ στην ξηρά παρέα με άλλους και να διευρύνουν το φάσμα των ενδιαφερόντων, των δραστηριοτήτων και των ευθυνών τους. Οι παραδοσιακοί τους ρόλοi εξακολουθούν να ισχύουν, ενώ νέοι αναπτύσσονται γρήγορα.

Ποιος είναι ο Σταυρίδης

Ο Σταυρίδης γεννήθηκε το 1955 στη Φλόριντα. Ο παππούς του Δημήτριος Σταυρίδης, καταγόμενος από τον Πόντο, διέφυγε το 1922 ως πρόσφυγας με ένα πλοιάριο από τη Σμύρνη για τον Πειραιά και από εκεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός των Πεζοναυτών των ΗΠΑ.

Σε παιδική ηλικία έζησε μια περίοδο στην Αθήνα, όταν ο πατέρας του υπηρετούσε στην εδώ Αμερικανική Πρεσβεία. Αποφοίτησε με διάκριση από την Ναυτική Ακαδημία των ΗΠΑ το 1976. Είναι, επίσης, διδάκτορας Διεθνών Σχέσεων του Fletcher School.

Ο Ναύαρχος Σταυρίδης είναι ένας άνθρωπος υψηλής μορφώσεως και ευφυίας και εξαιρετικών προσόντων. Ως αξιωματικός του Αμερικανικού Ναυτικού διακρίθηκε σε όλες τις θέσεις που υπηρέτησε. Η τελευταία περίοδος της σταδιοδρομίας του ήταν ως Ανώτατος Διοικητής του ΝΑΤΟ (SACEUR), από το 2009 έως το 2013. Από τον Ιούλιο του 2013 –αμέσως μετά την αποστρατεία του– και μέχρι το 2018 διετέλεσε Πρύτανης του Fletcher School of Law and Diplomacy στο Πανεπιστήμιο Tufts.

Τα 2008,ο Σταυρίδης εξέδωσε βιβλίο με τίτλο Destroyer Captain: Lessons of a First Command, στο οποίο περιγράφει τις εμπειρίες του, στη διάρκεια των 28 μηνών ως κυβερνήτης του αντιτορπιλικού USS Barry (1993-95). Το βιβλίο αυτό δεν είναι απλώς ένα βιβλίο αναμνήσεων, αλλά εξετάζει σε βάθος πολλά ζητήματα, αποτελώντας έναν οδηγό για τους αξιωματικούς του Ναυτικού.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές του Σταυρίδη στην ελληνική καταγωγή του, στον πρόλογο του βιβλίου αυτού. Γράφει: «Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, ο παππούς μου, ένας Έλληνας δάσκαλος που ονομαζόταν Dimitrious Stavridis, εκδιώχθηκε από την Τουρκία στο πλαίσιο εθνικής εκκαθάρισης (‘ethnic cleansing’) εναντίον των Ελλήνων που ζούσαν στα υπολείμματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Μόλις πρόλαβε να διασωθεί σε ένα μικρό πλοιάριο, διασχίζοντας το Αιγαίο μέχρι την Αθήνα και, από εκεί, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο αδελφός του δεν ήταν τόσο τυχερός και σκοτώθηκε από τους Τούρκους στο πλαίσιο βιαιοτήτων κατά της ελληνικής μειονότητας» Η «πλέον εκπληκτική ιστορική ειρωνεία που θα μπορούσα να φανταστώ», γράφει ο Σταυρίδης, ήταν όταν μια πολυεθνική άσκηση του ΝΑΤΟ στις ακτές της δυτικής Τουρκίας τον έφερε στο σημείο όπου ο παππούς του εξαναγκάσθηκε να φύγει: «ο εγγονός του, ο οποίος μόλις μιλάει λίγες ελληνικές λέξεις, επιστρέφει ως διοικητής ενός αντιτορπιλικού αξίας ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων ακριβώς στην ίδια πόλη –τη Σμύρνη που τώρα ονομάζεται Izmir– από όπου εκείνος απέπλευσε σε ένα πλοιάριο προσφύγων τόσα χρόνια πριν».

Οι αναφορές του Σταυρίδη σε γενοκτονία κατά των Ελλήνων της Μικράς Ασίας έκαναν την ισραηλινή εφημερίδα Haaretz να δημοσιεύσει, τον Οκτώβριο του 2009, άρθρο με τίτλο “U.S. NATO Chief blames Turkey for ‘ethnic cleansing’ of Greeks, including own family”.

Όταν οι περισσότεροι από εμάς κοιτάζουμε μια υδρόγειο σφαίρα, εστιάζουμε συνήθως στο σχήμα των επτά ηπείρων. Ο ναύαρχος Σταυρίδης, στο βιβλίο του αυτό, βλέπει τα σχήματα των επτά θαλασσών. Ίσως μελετώντας το Sea Power , κάνουμε όλοι το ίδιο. Από το θρυλικό έργο The Influence of Sea Power on History του Alfred Thayer Mahan δεν είχαμε τόσο ενδελεχή προσέγγιση αυτών των θεμάτων. Το Sea Power είναι μια θαυμάσια ναυτική ιστορία, δίνοντάς μας νέα εικόνα για τις μεγάλες ναυτικές εμπλοκές από τις μάχες της Σαλαμίνας και του Lepanto μέχρι το Trafalgar, τη Μάχη του Ατλαντικού και τις υποβρύχιες συγκρούσεις του Ψυχρού Πολέμου.

Η περιοχή του Ειρηνικού περιέχει τις μεγαλύτερες παγκόσμιες δυνάμεις στις ακτές της και μια μεγάλη κούρσα εξοπλισμών λαμβάνει χώρα με τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και την Αυστραλία να ανησυχούν για τα σχέδια του προέδρου της Κίνας, Σι Τζινπίνγκ.

Ειρηνικός: η εμφάνιση της Κίνας

Ο ναύαρχος J. G. Stavridis ξεκινά το ταξίδι του από τον Ειρηνικό Ωκεανό, τον οποίο χαρακτηρίζει ως «μητέρα όλων των ωκεανών» λόγω της απεραντοσύνης του. Ένα άλλο αξιοσημείωτο σημείο είναι ότι στην απεραντοσύνη του δεν υπάρχει σημαντική μάζα γης, αν και υπάρχουν νησιά όλων των ειδών, με πολύ διαφορετικούς πολιτισμούς.

Γι’ αυτό η θάλασσα κυριαρχεί στη γεωγραφία του Ειρηνικού, όπως δεν κυριαρχεί πουθενά αλλού στον πλανήτη. Ο μεγάλος κυρίαρχος αυτού του θαλάσσιου χώρου είναι η Αυστραλία, η οποία γνωρίζει πολύ καλά τι μπορεί να συμβεί στα αρχιπελάγη των κοντινών νησιών. Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι ήταν αυτοί που εξερεύνησαν καλά τον Ειρηνικό (ο Μαγγελάνος ήταν ο πρώτος, γύρω στο 1500) και προσπάθησαν να τον συνδέσουν με τον κόσμο τους .

Οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να είναι παρούσες στον Ειρηνικό από την εξαγορά της Καλιφόρνια (1840), αλλά μόνο μετά την προσάρτηση της Χαβάης (1898) η χώρα εκτοξεύτηκε οριστικά προς τον Ειρηνικό.

Η πρώτη φορά που αυτός ο ωκεανός εμφανίστηκε ως ζώνη ολοκληρωτικού πολέμου ήταν το 1941, όταν το Περλ Χάρμπορ καταστράφηκε από τους Ιάπωνες. Με την επιστροφή της ειρήνης, η ιαπωνική αναβίωση και η εμφάνιση της Κίνας, της Ταϊβάν, της Κορέας, της Σιγκαπούρης και του Χονγκ Κονγκ έκαναν το εμπόριο του Ειρηνικού να ξεπεράσει τον Ατλαντικό, για πρώτη φορά στη δεκαετία του 1980, και αυτή η τάση συνεχίζεται. Αυτό συμβαίνει, επειδή η περιοχή του Ειρηνικού περιέχει τις μεγαλύτερες παγκόσμιες δυνάμεις στις ακτές της.

Στον γεωπολιτικό πλαίσιο, μια μεγάλη κούρσα εξοπλισμών λαμβάνει χώρα στον Ειρηνικό, με τη Βόρεια Κορέα ως κύρια πηγή έντασης και αβεβαιότητας.

Ατλαντικός: από τη Διώρυγα του Παναμά στο ΝΑΤΟ

Όσο για τον Ατλαντικό Ωκεανό, ο Σταυρίδης τον αναφέρει ως το λίκνο του πολιτισμού, αφού η Μεσόγειος η μήτρα των πολιτισμών συγκαταλέγεται στα εδάφη του και ακόμη περισσότερο αν τον θεωρήσουμε ως συνδετικό κρίκο μεταξύ των ανθρώπων όλης της Αμερικής και της Αφρικής με την Ευρώπη.

Περιλαμβάνει δύο μεγάλες θάλασσες μεγάλης ιστορικής σημασίας, όπως η Καραϊβική και η Μεσόγειος.
Αναμφίβολα, σημειώνει, η ιστορική φιγούρα αυτού του ωκεανού είναι εκείνη του Χριστόφορου Κολόμβου, αφού με την άφιξή του στην Αμερική (Μπαχάμες 1492) ξεκίνησε μια νέα ιστορική περίοδος που τελείωσε με σχεδόν ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο αποικισμένη από ευρωπαϊκές δυνάμεις στους επόμενους αιώνες.

Ενώ η Πορτογαλία και η Ισπανία ήταν συγκεντρωμένες στην Καραϊβική και τη Νότια Αμερική, οι Βρετανοί και οι Γάλλοι έκαναν το ίδιο στη Βόρεια Αμερική.

Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ατλαντικός κατέστη μια σημαντική περιοχή διέλευσης για την διεξαγωγή του πολέμου, αφού, μέσω αυτού, οι Ηνωμένες Πολιτείες έφεραν τα στρατεύματά τους και εφόδια στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης. Ήταν τότε που άρχισε να υπάρχει η ιδέα μιας κοινότητας των χωρών του Ατλαντικού που θα οδηγούσε, τελικά, στη δημιουργία του ΝΑΤΟ

Όσον αφορά ειδικώς στην Καραϊβική, ο συγγραφέας τη θεωρεί ως περιοχή που βρίσκεται στο παρελθόν. Ο αποικισμός της χαρακτηρίστηκε από την άφιξη σκλάβων για την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της περιοχής για σκοπούς οικονομικού ενδιαφέροντος για τους Ισπανούς. Επιπλέον, αυτή η διαδικασία χαρακτηριζόταν από την επιθυμία προσηλυτισμού του γηγενούς πληθυσμού στον Χριστιανισμό.

Η Διώρυγα του Παναμά γράφει ότι είναι μια μηχανή για την οικονομία της περιοχής, αλλά στην Κεντρική Αμερική είναι, επίσης, δυνατό να πλεύσετε κατά μήκος των ακτών των χωρών με τα υψηλότερα ποσοστά βίας στον πλανήτη. Ο ναύαρχος Σταυρίδης θεωρεί τις ακτές της Καραϊβικής ως ένα είδος Άγριας Δύσης που σε ορισμένα μέρη έχει ελάχιστα εξελιχθεί από την εποχή των πειρατών και στην οποία, σήμερα, τα καρτέλ ναρκωτικών λειτουργούν με απόλυτη ατιμωρησία.

Ινδικός και Αρκτική: από το άγνωστο στον κίνδυνο

Ο Ινδικός Ωκεανός έχει μικρότερη ιστορία και γεωπολιτική σημασία από τους άλλους δύο μεγάλους ωκεανούς. Παρόλα αυτά, οι θάλασσες που τον περιβάλλουν έχουν αποκτήσει γεωπολιτική σημασία στη μεταπολεμική εποχή με την αύξηση της παγκόσμιας ναυσιπλοΐας και την εξαγωγή πετρελαίου από την περιοχή του Περσικού Κόλπου.

Ο Ινδικός Ωκεανός θα μπορούσε να θεωρηθεί στις μέρες μας ως περιοχή κατάλληλη για την άσκηση έξυπνης και όχι σκληρής ισχύος. Ενώ το δουλεμπόριο και η πειρατεία έχουν μειωθεί και εξαφανίζονται σχεδόν παντού, εξακολουθούν να υπάρχουν σε μέρη του Ινδικού Ωκεανού.

Αρκτική: από το άγνωστο στον στρατηγικό κίνδυνο

Η Αρκτική είναι, επί του παρόντος, ένα μυστήριο. Ο Σταυρίδης θεωρεί ότι η Αρκτική είναι ένα αναδυόμενο θαλάσσιο όριο με αυξανόμενη ανθρώπινη δραστηριότητα, όπου η ταχεία τήξη των πάγων αποκαλύπτει σημαντικούς πόρους υδρογονανθράκων που αρχίζουν να είναι προσβάσιμοι.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν μεγάλοι κίνδυνοι που θα επηρεάσουν επικίνδυνα την εκμετάλλευση της περιοχής, καθώς οι καιρικές συνθήκες, τα συμφέροντα των παράκτιων χωρών (Ρωσία, Νορβηγία, Καναδάς, Ηνωμένες Πολιτείες και Δανία) και ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός ΝΑΤΟ-Ρωσίας επιδεινώνονται τα τελευταία χρόνια.

  • O κ. Ιωάννης Παρίσης είναι Υποστράτηγος ε.α., Διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης